Küresel Yapay Zeka Yarışında Türkiye: Amerika, AB ve Çin ile Karşılaştırmalı Bir Analiz

Yapay zeka (YZ), 21. yüzyılın en dönüştürücü teknolojilerinden biri olarak kabul edilmekte ve günümüzün ekonomik, teknik, sosyal yapısını değiştiren, ulusal rekabet gücünün, ulusal güvenliğin, toplumsal refahını etkileyen ve ekonomik büyümenin temel belirleyenlerinden biri haline gelmektedir. Sağlık, üretim, ulaşım, kamu yönetimi ve daha pek çok alanda YZ’nin kullanımı yaygınlaşırken, bu teknolojilerin getirdiği riskleri yönetmek ve etik kullanımı sağlamak için çeşitli bölgesel ve ulusal düzenlemeler geliştirilmiştir. Günümüzde küresel YZ ekosistemi üç farklı paradigma etrafında şekillenmektedir: ABD’nin pazar odaklı inovasyon liderliği, Çin’in devlet destekli veri ve uygulama hakimiyeti ve Avrupa Birliği’nin etik-regülatif çerçevesi. Bu devler arasındaki rekabet, yalnızca teknolojik bir yarış değil, aynı zamanda küresel endüstriyel standartların belirlenmesi mücadelesidir.   Türkiye ise 2021 yılında yayımladığı ve 2024-2025 eylem planıyla güncellediği “Ulusal Yapay Zeka Stratejisi” ile bu küresel denklemde yerli modellerini ve etik standartlarını oluşturarak kendine stratejik bir konum belirlemeyi hedeflemektedir Bu makale, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Avrupa Birliği (AB), Çin ve Türkiye’nin YZ teknolojileri ile uygulamalarını ve endüstriyel standartlarını karşılaştırmalı olarak inceleyecek, Türkiye’nin mevcut konumunu, fırsatlarını ve zorluklarını bu küresel bağlamda değerlendirecektir.

---

Bölgesel Karşılaştırmalar ve Endüstriyel Standartlar

1.Amerika Birleşik Devletleri: Yeniliği Teşvik Eden, Pazar Odaklı İnovasyon ve Altyapı Hakimiyetini İçeren Esnek Yaklaşım

ABD, YZ araştırma ve geliştirmede (Ar-Ge) açık ara küresel lider konumundadır. Yani YZ teknolojilerinde “nitelik” ve “altyapı” lideridir. Silikon Vadisi merkezli girişim ekosistemi, Google, OpenAI, Microsoft, Meta gibi teknoloji devleri ve MIT, Stanford gibi dünyanın önde gelen üniversiteleri bu liderliğin temel taşlarıdır. Bu temel taşlardan OpenAI, Google (DeepMind), Microsoft ve NVIDIA gibi devler aracılığıyla büyük dil modelleri (Large Language Models-LLM) ve işlemci teknolojisinde (Graphic Processing Unit-GPU) standartları belirlemektedir.

ABD, ayrıca, yapay zekâ teknolojilerinin geliştirilmesi ve iş dünyasına entegrasyonunda güçlü bir inovasyon odaklı yaklaşıma sahiptir. Uygulamalar savunma, finans, sağlık, perakende ve yazılım sektörlerinde son derece derinleşmiş ve yaygınlaşmış durumdadır. Standartlar konusunda ise, IEEE, NIST (Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü) gibi kuruluşlar aracılığıyla etkin rol oynamakta, ancak ağırlıklı olarak piyasa odaklı, esnek ve yeniliği teşvik eden bir yaklaşım benimsemektedir. Regülasyon başlangıçta minimal düzeydeyken, etik, gizlilik ve rekabetçilik endişeleri nedeniyle son dönemde daha aktif tartışmalar ve adımlar gözlemlenmektedir.

Federal düzeyde henüz kapsamlı bir AI yasası yürürlüğe girmemiş olmakla birlikte, 2025’te Trump yönetimi tarafından “Removing Barriers to American Leadership in AI” (YZ’de Amerikan Liderliğinin Önündeki Engelleri Kaldırmak) adlı bir yürütme emri imzalanmıştır; bu kararla mevcut AI politikaları gözden geçirilmiş ve inovasyonun önündeki engellerin kaldırılmasına odaklanılmıştır. Bu durum, teknoloji sektörünün hızlı ilerlemesini desteklerken, düzenleme boşlukları ve ulusal çerçeve eksikliği gibi zorluklara yol açmaktadır. Ayrıca California gibi bazı eyaletler, özellikle ileri modellerin risklerini ve şeffaflığını düzenleyen kendi yasalarını çıkarmıştır. 

ABD’de ayrıca devletin savunma ve ulusal güvenlikle ilgili çıkarlarını korumak adına Çin menşeli AI kullanımını sınırlamaya yönelik kongre tasarıları da gündemdedir. Bu yaklaşım, piyasa odaklı yeniliği korumakla birlikte, birleşik bir ulusal standardizasyon eksikliğine işaret etmektedir.

Standart Yaklaşımı: Federal düzeyde katı yasaklar yerine “sorumlu inovasyon” prensibine dayanır. Standartlar daha çok endüstri tarafından belirlenmekte ve pazar dinamikleriyle şekillenmektedir.

Öncelik: Küresel liderliğin korunması ve askeri-endüstriyel entegrasyon.

2.Avrupa Birliği: Risk Tabanlı ve Kapsamlı Düzenleme Modeli

AB, teknolojik kapasite açısından ABD ve Çin’in gerisinde kalsa da, 2024 yılında yürürlüğe giren dünyanın en kapsamlı ve katı YZ regülasyonu olan “AI Act (YZ Yasası)” ile “dünyanın kural koyucusu” rolünü üstlenmiş ve küresel standart belirleyici olma iddiasındadır. Ayrıca, Avrupa Birliği, Yapay Zeka Yasası (AI Act) ile dünyada geniş kapsamlı ilk YZ düzenleyici çerçevelerden birini hayata geçirmiştir.  Yaklaşımı, temel hakları, şeffaflığı, hesap verilebilirliği ve insan gözetimini öne çıkaran, risk temelli bir modeldir. Bu kanunla YZ uygulamaları “kabul edilemez, yüksek, sınırlı ve minimum risk” gibi kategorilere göre sınıflandırılmakta ve her risk seviyesine göre belirli yükümlülükler getirilmiştir. Bu kapsamlı risk tabanlı model, özellikle yüksek riskli YZ sistemlerinde güvenlik, şeffaflık ve kalite denetimleri yapılmasını zorunlu kılmaktadır. AB aynı zamanda teknoloji altyapısını güçlendirmek üzere büyük ölçekli yapay zekâ “gigafabrikaları” inşa etmeyi planlayan yatırımları da devreye almıştır.

Uygulamalar daha çok sanayi (Endüstri 4.0), otomotiv, çevre, sağlık ve enerji alanlarında yoğunlaşmaktadır. Fraunhofer Enstitüsü gibi araştırma merkezleri ve Airbus, Siemens gibi endüstriyel devler önemli aktörlerdir. Standartlar, CEN-CENELEC gibi kuruluşlar aracılığıyla, regülasyonla uyumlu ve güvene dayalı bir YZ ekosistemi oluşturmak üzere şekillendirilmektedir.

AB’de ayrıca vatandaşların veri koruma ve etik konularda daha katı düzenlemelerle korunması toplum tarafından sıklıkla talep edilmektedir. Bu kapsamlı yaklaşım, yenilikçilikle birlikte insan hakları odaklı güvenilir YZ uygulamalarını teşvik etmektedir.

Standart Yaklaşımı: “Risk temelli” yaklaşım. Yüksek riskli YZ sistemlerine (sağlık, hukuk, biometri) katı kurallar ve etik denetimler getirir.

Öncelik: Temel insan haklarının korunması ve etik YZ.

3.Çin: Devlet Kontrollü ve Destekli Veri Gücü ve Gözetim Teknolojileri ile Kapsamlı Uygulama Stratejisi

Çin’de yapay zekâ alanındaki uygulamalar genellikle devlet liderliğinde gerçekleştirilmektedir. Üretken yapay zekâ uygulamaları özellikle Çin’de geniş ölçekli olarak kullanılırken, ABD’ye kıyasla entegrasyon oranı yüksek bulunmuştur. Çin, “nicelik” ve “uygulama hızı” bakımından zirvededir. 

Çin, 2017’de ilan ettiği “Yeni Nesil Yapay Zeka Gelişim Planı” ile YZ’yi 2030’a kadar dünya lideri olmak için ulusal bir öncelik haline getirmiştir.  Ülke, yüz tanıma, akıllı şehirler ve gözetim teknolojilerinde kendi standartlarını oluşturmuştur. Tencent, Alibaba, Baidu (BAT) ve SenseTime gibi şirketler, devletin sağladığı geniş destek, iç pazarın büyüklüğü ve nüfusun getirdiği kitlesel veri avantajı sayesinde özellikle yüz tanıma, sürücüsüz araçlar, süper uygulamalar ve gözetim teknolojilerinde ileri seviyelere ulaşmıştır. Standartlar konusunda agresif bir strateji izlemekte; uluslararası standart kuruluşlarında (ISO, IEC) etki alanını genişleterek kendi teknolojilerini küresel standart haline getirmeye çalışmaktadır. Regülasyon ise inovasyonu desteklemek ve devlet kontrolünü sağlamak arasında hassas bir dengededir.

Çin hükümeti, yapay zekâ ile oluşturulan içeriklerin etiketlenmesi gibi düzenlemeler yürürlüğe koymayı planlamaktadır; örneğin 2025 sonrasında YZ tarafından üretilen içeriklerde bu durumun etiketlenmesini zorunlu kılacaktır. 

Çin’in yaklaşımı, devletin teknolojik liderliği stratejik bir unsur olarak görmesinden kaynaklanır; bu da hızlı uygulama ve geniş eğitim verisi kullanımına olanak tanırken, şeffaflık ve özgürlük gibi konularda Batı modellerinden farklı bir profili beraberinde getirir. 

Standart Yaklaşımı: Devlet kontrolü esastır. Veri paylaşımı ve algoritmalar üzerinde sıkı bir denetim mekanizması (Pekin Yapay Zeka İlkeleri gibi) bulunur.

Öncelik: Sosyal kontrol, ekonomik bağımsızlık ve teknolojik kendi kendine yeterlilik.

4.Türkiye: Yerli Ekosistem, Stratejik Adaptasyon, Strateji Oluşturma ve Standardizasyon Adımları

Türkiye’de yapay zekâyla ilgili ilk kapsamlı ulusal politika belgesi, 2021–2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisidir. Strateji, yapay zekâ çalışmalarını ortak bir çatı altında toplamayı, uzman yetiştirmeyi, yenilikçiliği desteklemeyi, kaliteli veri ve teknik altyapı sağlanmasını ve uluslararası işbirliklerini genişletmeyi hedeflemektedir.  Ayrıca 2024-2025 Eylem Planı ile “Türkçe Büyük Dil Modeli” ve “Yerli YZ Standartları” geliştirilmesi önceliklendirilmiştir.

Türkiye, YZ alanında nispeten geç başlamasına rağmen, son yıllarda dinamik bir ekosistem oluşturma yolunda önemli adımlar atmıştır. Uygulamalar başta savunma sanayii (insansız hava araçları – İHA’lar), finans (fintech), perakende ve üretim sektörlerinde görülmektedir. Yerli ve milli teknoloji vurgusu güçlüdür. Ancak, Ar-Ge yatırımlarının GSYİH’ye oranı, nitelikli insan kaynağı ve büyük ölçekli risk sermayesi erişimi açısından lider ülkelerin gerisindedir. Standartlar konusunda ise durum daha başlangıç aşamasındadır. Türk Standardları Enstitüsü (TSE), uluslararası çalışmaları (ISO/IEC JTC 1/SC 42) takip etmekte ve uyumlaştırma çalışmaları yürütmekte, ancak henüz öncü veya belirleyici bir rolü bulunmamaktadır. Sektörel standart eksikliği, özellikle KOBİ’lerin uyum ve rekabet gücü açısından zorluk teşkil etmektedir.

Ayrıca Türk Standardları Enstitüsü (TSE), YZ sistemleri için etik, güvenilir ve hesap verebilirlik gibi kriterlere dayalı yapay zeka yönetim sistemi belgelendirmeleri uygulamaya başlamıştır. Bu belgeler, uluslararası arenada da geçerli olabilecek bir güven göstergesi olarak nitelendirilmektedir. 

Türkiye’nin yaklaşımı, AB ve OECD gibi uluslararası önerilerle uyumlu olurken, ülke içinde YZ benimseme oranları AB’ye göre halen düşük seviyededir (örneğin üretken YZ kullanım oranı). Bu durum, Türkiye’nin hem teknik kapasite hem de düzenleyici altyapı açısından gelişmekte olduğunu göstermektedir. 

Standart Yaklaşımı: Türkiye, genel olarak AB regülasyonlarına (AI Act) uyum sağlama eğilimindedir ancak savunma sanayiinde ABD’nin çevikliğini örnek almaktadır.

Endüstriyel Durum: Baykar ve ASELSAN gibi kurumlarla otonom sistemlerde dünyada sayılı ülkeler arasındadır. Ayrıca TÜBİTAK BİLGEM bünyesinde YZ standartları üzerine uzman komiteler kurulmuştur.

Bölgesel Karşılaştırma Tablosu

Özellik	ABD	Çin	AB	Türkiye
Ana Strateji	Pazar Liderliği	Devlet Denetimi	Etik & Regülasyon	Yerli Dönüşüm
Güçlü Alan	Yazılım & Çip	Veri & Uygulama	Hukuki Çerçeve	Savunma & Fintech
Standart Modeli	Endüstri Odaklı	Devlet Odaklı	İnsan Hakları Odaklı	Karma (Uyumcu)
Yasal Durum	Esnek / Eyalet Bazlı	Sıkı Merkezi Denetim	Katı (AI Act)	Komisyon Aşamasında

---

Sonuç ve Değerlendirme

Küresel YZ manzarası, ABD’nin inovasyon ve özel sektör hakimiyeti, Çin’in devlet destekli stratejik hamleleri ve AB’nin norm koyucu regülatif yaklaşımı arasında şekillenmektedir. Her bir modelin kendine özgü güçlü yanları ve zayıflıkları bulunmaktadır. Türkiye ise bu üç model arasında kendine özgü bir yol arayışındadır. Yapay zeka teknolojileri, dünyayı “teknolojik bloklara” ayırmaktadır. ABD ve Çin arasındaki rekabet teknolojik üstünlük üzerine kuruluyken, AB bu rekabete “etik standartlar” ile denge getirmeye çalışmaktadır. Türkiye’nin bu süreçteki performansı, küresel standartlara (özellikle AB’nin AI Act yasasına) uyum sağlarken aynı zamanda kendi veri mahremiyetini ve yerli modellerini ne ölçüde koruyabileceğine bağlıdır.

ABD, AB, Çin ve Türkiye’nin yapay zekâ teknolojileri ve standartlara yaklaşımı hem benzer hedefleri hem de belirgin farklı yöntemleri yansıtmaktadır:

ABD, inovasyon ve piyasa odaklı yaklaşımıyla hızlı teknoloji adaptasyonunu teşvik ederken, kapsamlı bir federal regülasyon eksikliği nedeniyle yerel ve sektörel farklılıklarla karşılaşmaktadır. 

Avrupa Birliği, risk bazlı, şeffaflık ve etik kurallarıyla insan haklarını temel alan güçlü bir regülasyon ağı ile sonuç odaklı güvenilir yapay zekâ sistemlerini hedeflemektedir. 

Çin, devlet kontrolü altındaki geniş uygulama becerisi ve hız avantajıyla AI kullanımını hızla yaygınlaştırırken, merkezi kontrol ve sınırlı şeffaflık gibi özellikler taşır. 

Türkiye, ulusal strateji ve yeni standart belgelendirme adımlarıyla küresel eğilimleri yakalamaya çalışmakta olup, özellikle standartlaşma ve etik odaklı düzenlemeler alanında gelişme potansiyeli taşımaktadır. İHA’lar gibi niş alanlarda gösterdiği küresel başarı, potansiyelinin kanıtıdır. Ancak, bu potansiyelin geniş tabanlı, sürdürülebilir ve rekabetçi bir YZ endüstrisine dönüşmesi için atılması gereken adımlar vardır:

1.  Stratejik Odaklanma ve İşbirliği: Mevcut ulusal stratejinin etkin bir şekilde uygulanması, kamu-üniversite-sanayi işbirliğinin güçlendirilmesi ve kaynakların belirlenen öncelikli alanlara (sağlık, tarım, akıllı üretim) odaklanması kritiktir.

2.  İnsan Kaynağı ve Altyapı: Nitelikli YZ mühendisi ve araştırmacı yetiştirme kapasitesinin artırılması, yüksek performanslı hesaplama altyapısına erişimin kolaylaştırılması ve veri ekosisteminin geliştirilmesi temel gerekliliklerdir.

3.  Standartlar ve Regülasyonda Aktif Rol: Türkiye, uluslararası standart geliştirme süreçlerinde daha aktif rol almalı ve AB’nin “AI Act” gibi düzenlemelerini yakından takip ederek, kendi değerlerine ve sanayi ihtiyaçlarına uygun, dengeli bir ulusal regülasyon çerçevesi üzerinde çalışmalıdır. TSE’nin bu alandaki kapasitesi ve sektörle koordinasyonu güçlendirilmelidir.

4. KOBİ’lerin Entegrasyonu: YZ teknolojilerinin, ekonomide ağırlıklı yeri olan KOBİ’ler tarafından benimsenmesini teşvik edecek finansal destekler, danışmanlık hizmetleri ve sektörel standart rehberleri oluşturulmalıdır.

Türkiye için değerlendirme yapıldığında; savunma sanayisindeki otonom sistem tecrübesinin sivil alanlara (sağlık, tarım, enerji) aktarılması ve Türkçe Büyük Dil Modeli (LLM) projelerinin başarıyla tamamlanması, ülkenin bu yarışta “teknoloji tüketicisi” değil “teknoloji kurucusu” olmasını sağlayacaktır. Endüstriyel standartlarda ise uluslararası kabul görmüş ISO/IEC standartlarına aktif katılım gösterilmesi, Türkiyeli YZ ürünlerinin küresel pazara girişini kolaylaştıracaktır.

Sonuç olarak, Türkiye dinamik bir YZ ekosisteminin temellerini atmıştır. Küresel rekabette anlamlı bir yer edinebilmesi, takipçi değil, kendi güçlü yanlarına odaklanan, standartlar ve etik konularda söz sahibi olmayı hedefleyen, açık işbirliklerine dayalı akıllı ve tutarlı bir stratejiyi kararlılıkla uygulamasına bağlıdır. Bu yolculuk, uzun soluklu bir devlet politikası, özel sektör yatırımı ve akademik katkı ile mümkün olacaktır.

Bu farklı yaklaşımlar, küresel YZ ekosisteminde işbirliği ve uyum çabalarının önemini ortaya koymaktadır. Uluslararası standartlar, ulusal stratejilerle paralel ilerlediğinde, hem güvenilir hem de yenilikçi yapay zekâ çözümleri üretmek mümkün olabilecektir.

---

Kaynakça

1. Avrupa Birliği Artificial Intelligence Act (AI Act) düzenlemesi. (Vikipedi)
2. Trump yönetiminin AI politikaları ve Yürütme Emri 14179. (Vikipedi)
3. California SB-53 AI düzenleme yasası örneği. (Vikipedi)
4. New York RAISE Act ile AI güvenliği yasası (2025). (Axios)
5. Çin’in üretken AI kullanımı ve içerik etiketleme zorunluluğu planı. (Anadolu Ajansı)
6. Türkiye’nin Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi (2021-2025). (tbd.org.tr)
7. Türk Standardları Enstitüsü’nün yapay zekâ standart belgelendirmesi. (Anadolu Ajansı)
8. Türkiye’de üretken yapay zekâ kullanım oranları istatistiği. (Reddit)
9. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). *Ulusal Yapay Zeka Stratejisi 2021-2025*. https://cbddo.gov.tr/SharedFolderServer/Genel/File/TR-UlusalYZStratejisi2021-2025.pdf
10. European Commission. (2021). *Proposal for a Regulation laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act)*. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A52021PC0206
11. Chinese State Council. (2017). *A Next Generation Artificial Intelligence Development Plan*. (Çevrimiçi İngilizce çeviriler mevcuttur).
12. National Institute of Standards and Technology (NIST). (2023). *Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0)*. https://www.nist.gov/itl/ai-risk-management-framework
13. Turkish Standards Institution (TSE). (2023). *Yapay Zeka ve Standardizasyon Çalışmaları*. https://www.tse.org.tr/
14. OECD AI Policy Observatory. (2023). *National AI Policies & Strategies*. https://oecd.ai/
15. WIPO. (2022). *Technology Trends 2022: Artificial Intelligence*. World Intellectual Property Organization.
16. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Ulusal Yapay Zeka Stratejisi 2021-2025.
17. European Parliament. (2024). The EU Artificial Intelligence Act.
18. Stanford University. (2025). Artificial Intelligence Index Report 2025.
19. TÜBİTAK. (2025). 1711 – Yapay Zeka Ekosistem Çağrısı ve Stratejik Öncelikler.
20. Anadolu Ajansı. (2025). ABD ve Çin Arasındaki YZ Yarışı ve Küresel Standartlar Raporu.
21. Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi (TRAI). (2024). Türkiye YZ Ekosistemi Faaliyet Raporu.