Geçtiğimiz günlerde Sam Altman, kişisel bilgisayarlarda, dizüstü cihazlarda veya yerel iş istasyonlarında yüksek kapasiteli bellek (RAM) ve hesaplama gücü barındırılmasını bir tür “verimsizlik” olarak tanımladı. Bunu sektöre dönük optimizasyon önerisi olarak algılamak saflık olur. Altman, bu donanımların asıl yerinin devasa veri merkezleri olması gerektiğini, bireylerin kendi cihazlarında yüksek RAM taşımasının atıl bir kaynak kullanımı yarattığını iddia ediyor. Ancak bu söylem, teknoloji sermayesinin tekelci arzularını meşrulaştırmayı amaçlayan son derece ideolojik bir hamledir ve kapitalist sınıfın çıkarları açısından haklı bir iddia olmakla birlikte bizler için mülksüzleştirme çağrısıdır. Biz de bu yazıda “verimlilik” sorununun çözümü olarak mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesi gerektiğini savunacağız.
Kişisel bilgisayarın (PC) tarihsel kazanımlarını ve uçbirim özerkliğini tasfiye etmeyi hedefleyen bu yaklaşım, bilindik bir sınıfsal tahakküm stratejisini görünür kılıyor. Karl Marx’ın Kapital ve Grundrisse eserlerinde temellendirdiği teorik çerçeve; özellikle yanlış bilinç, ideoloji, sabit sermayenin gelişimi ve mülksüzleştirme analizleri, Altman’ın yerel RAM’lerden neden rahatsız olduğunu anlamak için elimizdeki en güçlü kaynak.
Altman’ın istediğini yapıp RAM’lerimizi veri merkezlerine teslim ettiğimizde ne olur ? Kişinin kendi bilgisayarındaki bellek, üzerinde doğrudan denetim kurabildiği özerk bir kullanım değeriyken; veri merkezinde “iç edilerek”, sermayenin kesintisiz biçimde artı-değer üreten organik bileşiminin* parçasına dönüşür.
Kullanıcının kişisel bilgisayarında bulunan 32 GB veya 64 GB kapasitesindeki yerel RAM, satın alındığı ve cihaza takıldığı andan itibaren mübadele alanından çıkarak tüketim alanına dâhil olur. Kullanıcı bu bellekle dış bir ağa bağımlı kalmadan yerel bir büyük dil modeli (LLM) çalıştırabilir, kod derleyebilir veya kişisel verilerini işleyebilir. Bu durum kullanıcı açısından özerk, doğrudan, üzerine çökülemez ve devredilemez bir kullanım değeri oluşturur. Yani kapitalist RAM’den sadece satışta kâr elde etmiş olur.
Ancak sermaye açısından, tüketicinin elinde mülkiyeti tamamlanmış ve tek seferlik satıştan sonra sürekli gelir getirmeyen bir donanımın bulunması, değerlenme sürecine aykırıdır ve kapitalizmin temel çelişkilerinden biridir. Marx’ın Grundrisse’de belirttiği üzere:
“Üretken sermayenin amacı asla kullanım-değeri değildir, servet olarak servetin genel biçimidir [paradır].”¹
Sermaye, sadece basit meta dolaşımı ile yetinmez; sürekli kendini yeniden üreten ve artı-değer yaratan sermaye dolaşımını amaç edinir. Donanımın kişisel mülkiyette kalması sermaye için döngüsel gelir üretmeyen “ölü” bir potansiyeldir. Sam Altman’ın yerel RAM’leri veri merkezlerine toplama isteğinin arkasındaki iktisadi mantık harfi harfine buraya dayanır. RAM’ler yerel cihazlardan sökülüp bulut sunucu çiftliklerine taşındığında, kullanıcının özerk mülkündeki bir kullanım değeri olmaktan çıkar; API çağrıları, abonelikler ve token bazlı kiralama modelleriyle saniyesi ve megabaytı satılan kesintisiz bir mübadele metasına dönüşür. Niyetlenilen bu dönüşümün amacı, emeğiyle geçinen bizleri zihinsel süreçlerimizi yürütmek için teknoloji sermayelerine sürekli para ödeyen konumuna sürükleyip bağımlı kılmaktır.
Teknoloji şirketlerinin bu merkezileştirme (tekelleştirme anlamında) söylemini “verimlilik”, “tek seçenek” söylemleriyle sunması, marksizmin ideolojiyi ele alış biçimini hatırlatıyor bize. Marx ve Engels’e göre ideoloji, egemen sınıfın özel çıkarlarını toplumun ortak çıkarı, hatta evrensel ve zorunlu bir gerçeklik olarak gösteren düşünce biçimidir: egemen sınıfın düşünceleri, her çağda egemen düşüncelerdir. Altman’ın söyleminde de gelişmiş yapay zekânın yalnızca devasa veri merkezlerinde var olabileceği iddiası, belirli bir mülkiyet ve güç yapısının getirdiği tercihi tarafsız bir “teknolojik doğa yasası” gibi sunar. Böylece sermaye yoğunlaşması, tarihsel ve siyasi bir seçim olmaktan çıkarılıp kaçınılmaz bir teknik zorunluluk olarak doğallaştırılır; alternatif örgütlenme biçimleri (dağıtık, kamusal, açık kaynaklı yapılar) tartışma dışı kalır. İdeolojinin işlevi tam olarak budur: mevcut sınıf çıkırlarını yeniden üretirken onları görünmez kılmak. Bu egemen ideolojiye karşı çaresiziz anlamına gelmez tabi ki. Altman’ın çıkışına insanların sosyal medyada verdiği tepkiler ve bu yazı gibi başka kültürel üretimler karşı ideoloji üretim sürecinin bir parçası.
Şüphesiz ki veri merkezleri, büyük ölçekteki yapay zekâ modellerinin eğitimi ve paralelleştirilmiş hesaplama kapasitesi bakımından yüksek bir performans sunmaktadır. Ancak bu teknik olgunun, meselenin özünü oluşturan sınıfsal çelişkiyi gizlemesine izin veremeyiz. Buradaki asıl sorun ve ideolojik çarpıtma, veri merkezlerinin fiziksel varlığından ziyade; veri merkezlerinin (üretim araçlarının) mülkiyetinin, inisiyatifinin, yönetiminin ve karar vericiliğinin sermaye patronlarında mı yoksa emekçi sınıflarda mı olacağı sorusudur.
Altman ve temsil ettiği sermaye sınıfı, veri merkezlerinin teknik ölçek verimliliğini bir kalkan olarak kullanır ve mülkiyetin tekelci patronların elinde toplanmasını nesnel bir zorunlulukmuş gibi ambalajlar. Marx bu ideolojik yanılsamayı şu sözlerle çok önceden anlatmış:
“…üretim sürecinin insanlara egemen olduğu, insanın henüz üretim sürecine egemen olmadığı bir toplum biçimine ait oldukları alınlarında yazılı olan formüller, ekonomi politiğin burjuva bilinci için, üretici emeğin kendisi kadar apaçık doğal zorunluluklardır.”²
Günümüzde, kişisel cihazların belirli ölçeklerdeki yapay zekâ görevlerini yerel olarak ve veri mahremiyetini koruyarak yürütebildiğini bilsek de, büyük model mimarilerinde veri merkezlerinin teknik ağırlığı devam ediyor. Buna karşın, RAM’lerin ve sunucu parklarının tekelde toplanması zorunluluğu silikonun fiziksel sınırlarından değil, doğrudan sermayenin tekelci birikim ve mülkiyet kanunlarından doğmaktadır. “Bulut iyidir” söylemi, toplumsal emeğin ürünü olan teknolojiyi ve kolektif altyapıyı, sınıfsal mülkiyet ilişkilerinden arındırılmış, insanüstü ve erişilmez bir dışsal otoriteye dönüştüren ideolojik bir operasyonun söylemidir. Tümüyle biz emekçilerin karar vericiliğinde olan güvenebileceğimiz siyasal, toplumsal ve ekonomik koşullarda hep bir ağızdan “Her yer buluttur. Bulut iyidir.” diyebiliriz.
Kişisel bilgisayar (PC) devrimi, tarihsel olarak yazılımcı, araştırmacı ve mühendis gibi bilişsel emekçilere kendi üretim araçlarına (donanıma) sahip olma ve kendi çalışma koşullarını dolaylı olarak yönetme, bir nevi küçük burjuva olma imkânı tanıdı. Önemli bir kısmı sektörel balonun parçası olsa da bireysel ve birkaç beş kişiden oluşan YZ esnafının sayısı son birkaç senede dramatik biçimde arttı.³ Altman’ın önerdiği “belleksiz uçbirim” modeli ise bu üretim araçlarını emekçinin elinden alan, sermaye birikiminin önünü açan yeni bir mülksüzleştirme/proleterleştirme adımıdır.
Marx, Grundrisse’de bu kopuşu tanımlarken “Bireyin —emeğin— üretim koşullarından kopuşu = bir sermaye çevresinde birçok insanın bir araya toplanması”¹ formülünü koyar ve emekçinin düşürüldüğü durumu şöyle detaylandırır:
“Serbest işçi kavramında onun bir yoksul olduğu zaten içerilir: gücül [virtueller] bir yoksul. Serbest işçi, ekonomik koşulları bakımından salt canlı emek-gücüdür… Emek-gücü olarak bunu gerçekleştirmek için nesnel varlıktan yoksun, her alanda bir gereksinim durumu.”¹
Yüksek bellek ve hesaplama gücü yerel bilgisayarlardan çekildiğinde, dijital emekçi tam anlamıyla bu “gücül yoksul” konumuna indirgenir. Kendi cihazında model eğitecek, sanallaştırma yapacak veya kod derleyecek RAM’e sahip olmayan mühendisin emeğini gerçekleştirmek için ihtiyaç duyduğu nesnel koşullar, teknoloji sermayelerinin kontrolündeki sunucu çiftliklerinde toplanır. Emekçi, veri merkezi sahibinin abonelik ücretlerine, erişim izinlerine ve keyfi yaptırımlarına tamamen bağımlı kılınır.
Veri merkezlerinde toplanan GPU ve RAM kaynakları, Marx’ın Grundrisse’de tahlil ettiği “Otomatik Makine Sistemi”¹ kavramı ile önemli ölçüde örtüşmektedir. Geleneksel kullanımda araç gereçler, emekçinin kişisel ustalığı ve iradesiyle yönlendirilen birer uzantıdır. Hesaplama gücü kaynakları (üretim aracı olarak GPU ve RAM) tekelleştiğinde özne ile nesne arasındaki ilişki kökten tersine döner.
Marx, üretim araçlarının gelişiminde ulaşılan bu aşamayı şöyle açıklar:
“Emek aracı, sermayenin üretim sürecine alındıktan sonra, çeşitli başkalaşmalardan geçer, bunların sonuncusu makine ya da daha çok bir otomat tarafından, devindirici bir güç tarafından kendi kendine harekete getirilen otomatik makine sistemidir… bu otomat çok sayıda mekanik ve akılcı organlardan meydana gelir, böylece işçilerin kendisi yalnızca onun bilinçli [kol, bacak gibi] üyeleri olarak belirlenir… Makine hiçbir bakımdan tek işçinin emek aracı olarak ortaya çıkmaz… Aksine, işçi için beceriye ve güce sahip olan makinenin kendisi ustadır, işçinin besinlerden tükettiği gibi, kömür, petrol vb. tüketen (yardımcı maddeler) makinenin kendisinde etkin, mekanik yasalarda ve kendi sürekli öz hareketinde kendi ruhuna sahiptir… Yapısı gereğince, bir otomat olarak, istenilen tarzda hareket etmeye, makinenin cansız organlarını zorlayan bilim, işçinin bilincinde yoktur, tersine, onun üzerinde, makine yabancı güç olarak, bizzat makinenin gücü olarak etki yapar.”¹
Gigavatlarca elektrik ve milyonlarca litre soğutma suyu tüketen sunucu çiftlikleri; tıpkı kömür ve su tüketen 19. yüzyıl fabrikaları gibi, kendi mekanik yasalarına göre işleyen ve insan emeğini yutan otomatlardır. Marx’ın Babbage’a atıfla vurguladığı gibi: “Bilginin ve deneyimin bu sürekli ilerlemesi… bu toplumsal ilerlemeye sermaye sahip çıkar ve onun tarafından sömürülür.”¹ İnsanlığın ortak mirası olan açık kaynak kodlar, bilimsel çalışmalar, makaleler ve dijitale dökülmüş tüm insanlığın kültürel birikimi veri merkezleri dediğimiz hapishanede sermayenin çıkarına hizmet ederken çürür. Emeğin ve toplumsal genel zekânın (general intellect) ürünleri, bireysel emekçilerin ve emekçi halkların elinden alınarak veri merkezlerinde nesnel ve yabancı bir güç olarak kristalleşir. Bu sektörde çalışanlar önceleri bir ölçüde sahip oldukları inisiyatifi tamamen kaybedip bu dev otomatın sadece aksaklıklarını gözetleyen onun “bilinçli bir uzvu” konumuna düşmektedir.
Sam Altman ve saz arkadaşları (onun kadar açık olma cüreti gösteremeseler de), bilişim emekçilerini ve tüm insanlığı kendi kişisel bellek ve hesaplama araçlarından kopararak bağımlılıklarını perçinlemek istiyorlar. Böylece ayrıcalıklı toplumsal konumlarını korumaya devam edebilecekler çünkü bu denklemde açık ki etkisiz tek eleman patron sınıfı. Bu gerçek günden güne herkesçe kabul edilir ve görünür hale geliyor.
Bellek ve hesaplama gücü, birkaç çokuluslu şirketin kâr birikimi için hapsedilecek ticari araçlar olamaz. Uçbirimleri pasifleştiren ve merkezi sunucuları tanrılaştıran bu yapıya karşı; açık kaynak kodlu yazılımları, yerel çıkarım (local inference) modellerini, toplumun ortak mülkiyetinde olan kamusal bilişim altyapılarını savunmak hayati bir zorunluluktur.
Toplumsal yaşam ve bilişim dünyası üzerindeki sermaye tahakkümü, ancak Marx’ın işaret ettiği koşullar sağlandığında ortadan kalkacaktır:
“…özgürce bir araya gelmiş insanların ürünü olarak, onların bilinçli planlı denetimleri altına girdiğinde…”²
KAYNAKÇA
1-) Marx, Karl. (2003/2013). Grundrisse: Ekonomi Politiğin Eleştirisinin Temelleri (Ham Taslak) 1857-1858 [İkinci Kitap]. (Çev. Arif Gelen). İkinci Baskı. Ankara: Sol Yayınları. (Metin içi atıflar: s. 70, 71, 80, 83, 158).
2-) Marx, Karl. (2011). Kapital: Ekonomi Politiğin Eleştirisi, I. Cilt: Sermayenin Üretim Süreci. (Almancadan Çev. Mehmet Selik ve Nail Satlıgan). Birinci Basım. İstanbul: Yordam Kitap. (Metin içi atıflar: s. 89-90).
3-) Generative AI Fuels Solo Entrepreneurship, but Teams Still Lead at the Top >>> https://arxiv.org/abs/2605.10291
————————————————————————————————
* Marx’ın, sermayenin teknik bileşimini (üretimde kullanılan üretim araçları kütlesinin canlı emek miktarına oranı) değer cinsinden ifade eden ve bu teknik bileşimdeki değişmeleri yansıtan kavramdır. Yani sabit sermayenin (c: makine, hammadde, bina) değişen sermayeye (v: ücretler, yani emek gücü) oranıdır: c/v. Teknolojik ilerleme ve makineleşmeyle c, v’ye göre artar; yani organik bileşim yükselir.
