Özet
Bu makale, BMO’nun TSE Yapay Zekâ Ayna Komitesi’nin standardizasyon katılım pratiğini hareket noktası alarak, ISO/IEC JTC 1/SC 42 ile CEN-CENELEC JTC 21 yapay zekâ standardizasyon çalışmaları arasındaki bağlantıyı kurmadaki işlevsel konumunu incelemektedir. Yüklenen standardizasyon haritalama tablosunun analizi yoluyla, bu makale ISO 15288/12207 sistem yaşam döngüsü süreçleri ile yapay zekâ etiği ve toplumsal kaygı standartları arasındaki yapılandırılmış karşılıklı ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bu çalışma ile BMO’nun ayna komite çalışmalarındaki işlevinin doğrudan taslak hazırlamaktan ziyade; ulusal paydaşların teknik değerlendirmelerini sistematik geri bildirimlere dönüştürülerek AB Yapay Zekâ Yasası ile ISO ve CEN-CENELEC uyumlaştırma süreçlerine ulusal düzeyde nasıl katkı sağladığı açıklanmaktadır..
Anahtar Kelimeler: Yapay zekâ standardizasyonu; ayna komitesi; CEN-CENELEC JTC 21; ISO/IEC JTC 1/SC 42; TSE
1. Giriş
Yapay Zekâ (YZ) teknolojilerinin karar destek sistemlerinden otonom sistemlere, sağlık hizmetlerinden finans sektörüne, kamu hizmetlerinden yazılım geliştirme süreçlerine kadar geniş bir kullanım alanına ulaşması, bu teknolojilerin güvenilir, şeffaf, izlenebilir, güvenli ve sorumlu biçimde geliştirilmesini sağlayacak teknik standartlara duyulan ihtiyacı artırmıştır. Yapay zekâ sistemlerinin yalnızca teknik performansı değil; veri kalitesi, risk yönetimi, insan gözetimi, açıklanabilirlik, önyargı, güvenlik, mahremiyet, sürdürülebilirlik ve yönetişim gibi konular da standardizasyon çalışmalarının temel bileşenleri hâline gelmiştir.
Uluslararası düzeyde ISO/IEC JTC 1/SC 42, yapay zekâ standardizasyonunun temel çalışma alanlarından birini oluşturmaktadır. Komite; temel yapay zekâ standartları, veri, güvenilirlik, kullanım senaryoları ve uygulamalar ile hesaplama yaklaşımları gibi farklı çalışma grupları üzerinden çok boyutlu bir standart ailesi geliştirmektedir. Güncel çalışma programında ISO/IEC 22989 yapay zekâ kavramları ve terminolojisini, ISO/IEC 23894 risk yönetimini, ISO/IEC 42001 yapay zekâ yönetim sistemini, ISO/IEC 5338 yapay zekâ sistem yaşam döngüsü süreçlerini, ISO/IEC 5259 serisi ise veri kalitesini ele almaktadır.
Avrupa düzeyinde ise CEN ve CENELEC bünyesindeki JTC 21, yapay zekâ alanındaki Avrupa standardizasyon çalışmalarının merkezi konumundadır. JTC 21’in çalışmaları özellikle Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası ile bağlantılı uyumlaştırılmış standartların geliştirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Risk yönetimi, kalite yönetim sistemleri, uygunluk değerlendirmesi, veri kümeleri, önyargı, siber güvenlik, sağlamlık, kayıt tutma ve doğal dil işleme gibi başlıklar Avrupa standardizasyon gündeminde yer almaktadır.
Haziran 2021’de CEN ile CENELEC, AB Yapay Zekâ Yasası’nı destekleyecek uyumlaştırılmış standartları hazırlamak üzere JTC 21 teknik komitesini kurmuştur. Aynı dönemde ISO/IEC JTC 1/SC 42, yapay zekâ temel standartlarını yayımlamaya devam ederek ulusötesi standart arzının çift hatlı bir yapısını oluşturmaktadır. Bu iki katmanlı sistemde ulusal standart kuruluşları yapısal bir sorunla karşılaşmaktadır: Ulusal sanayi sesinin doğrudan uluslararası standart taslağı hazırlama çekirdek çevresine girmekte zorlandığı bir ortamda, kural koyma sürecine nasıl etkili katılınabilir? TSE’nin yanıt stratejisi “ayna komite” mekanizması olmuştur. 2022’de TSE, ISO/IEC JTC 1/SC 42 ve CEN/CLC JTC 21 çalışmalarını izlemek üzere MTC 195 Yapay Zekâ Milli Teknik Komitesi’ni kurmuştur. Türkiye açısından bu çalışmaların izlenmesi, yapay zekâ teknolojilerinin güvenilir geliştirilmesi kadar Türkiye’de geliştirilen ürün ve hizmetlerin uluslararası pazarlara erişimi açısından da önemlidir.
Bilgisayar Mühendisleri Odası (BMO), Türkiye’de yapay zekâ standartlarının belirlenmesi sürecinde TSE Yapay Zekâ Ayna Komitesi aracılığıyla uluslararası standartların uyumlaştırılmasına katkı sağlamaktadır. Bu çalışmalar, CENELEC ve ISO tarafından geliştirilen standartların Türkiye’de uygulanabilirliğini artırmayı ve yapay zekâ teknolojilerinin etik, toplumsal ve teknik açıdan güvenilir şekilde gelişmesini hedeflemektedir. Bu çalışmanın amacı, BMO’nun TSE Yapay Zekâ Ayna Komitesi çalışmalarına katılımını ve uluslararası yapay zekâ standardizasyon gündeminin takip edilmesine yönelik faaliyetleri, yapay zekâ sistemlerinin yaşam döngüsü süreçleriyle ilişkilendirmektir.
2. Analiz ve Yöntem
2.1. Yapay zekâ standardizasyonunun uluslararası çerçevesi
YZ standardizasyonu, tek bir teknik konuya indirgenemeyecek kadar geniş bir çalışma alanıdır. ISO/IEC JTC 1/SC 42’nin çalışma yapısı bu genişliği açık biçimde göstermektedir. Komite bünyesinde temel standartlar, veri, güvenilirlik, kullanım senaryoları ve uygulamalar ile hesaplama yaklaşımlarına yönelik çalışma grupları bulunmaktadır. Ayrıca yazılım ve sistem mühendisliği, bilgi güvenliği, sağlık bilişimi, fonksiyonel güvenlik ve uygunluk değerlendirmesi gibi alanlarla ortak çalışma grupları oluşturulmuştur. Bu yapı, YZ sistemlerinin çok sayıda disiplinin kesişiminde ele alınması gerektiğini göstermektedir. Örneğin bir YZ sisteminin geliştirilmesinde sistem gereksinimlerinin belirlenmesi kadar verinin kalitesi, modelin önyargıları, risklerin yönetimi, açıklanabilirlik, insan gözetimi ve sistemin kullanım sonrasında izlenmesi de önem taşımaktadır. ISO/IEC 42001:2023 YZ yönetim sistemlerine ilişkin bir yönetim sistemi yaklaşımı sunarken, ISO/IEC 23894:2023 yapay zekâ için risk yönetimi konusunda rehberlik sağlamaktadır. ISO/IEC 5338:2023 ise YZ sistem yaşam döngüsü süreçlerini ele almaktadır. ISO/IEC 5259 serisi veri kalitesinin ölçülmesi ve yönetilmesine odaklanmakta; ISO/IEC 22989 ise yapay zekâ kavramları ve terminolojisi için ortak bir çerçeve sağlamaktadır. Bu standartlar birlikte değerlendirildiğinde, yapay zekâ standardizasyonunun yalnızca model geliştirme aşamasına değil, ihtiyaçların belirlenmesinden tasarıma, veri mühendisliğinden gerçekleştirmeye, doğrulama ve geçerlemeden işletmeye, izlemeye ve sistemin tedavülden kaldırılmasına kadar bütün yaşam döngüsüne yayıldığı görülmektedir.
ISO/IEC JTC 1/SC 42, uluslararası YZ standardizasyonunun çekirdek platformudur ve çalışma kapsamı yapay zekâ temel standartları, hesaplama yöntemleri, güvenilirlik, etik ve toplumsal kaygılar gibi boyutları kapsamaktadır. Bu komite tarafından yayımlanmış veya hazırlanmakta olan standartlar arasında ISO/IEC 22989, ISO/IEC 23053, ISO/IEC 5338, ISO/IEC 5259 serisi, ISO/IEC TR 24027 vb. yer almaktadır. Bunlar arasında ISO/IEC 5338 özel bir yapısal öneme sahiptir. Bu standart, açıkça ISO/IEC/IEEE 15288 ve ISO/IEC/IEEE 12207 temelinde, ISO/IEC 22989 ve ISO/IEC 23053’ün yapay zekâya özgü kavramlarını birleştirerek yapay zekâ sistemlerine özgü yaşam döngüsü süreçlerini tamamlamaktadır. Bu, yüklenen haritalama tablosunda ISO 15288/12207 süreçlerinin yapay zekâ etik standartlarını organize etmek için ana anahtar olarak kullanılmasının, metodolojik olarak ISO/IEC 5338’in tasarım mantığıyla yüksek düzeyde tutarlı olduğu anlamına gelmektedir.
2.2. CEN/CENELEC ve Avrupa yapay zekâ standardizasyonu
Avrupa’da CEN-CENELEC JTC 21, yapay zekâ alanında Avrupa standartlarının geliştirilmesinden sorumlu temel yapılardan biridir. JTC 21 çalışmaları, AB Yapay Zekâ Yasası’nın uygulanmasını destekleyecek uyumlaştırılmış standartların geliştirilmesi açısından özel önem taşımaktadır. Avrupa yaklaşımında özellikle risk yönetimi, kalite yönetim sistemi, uygunluk değerlendirmesi, şeffaflık, insan gözetimi, siber güvenlik, veri yönetimi ve güvenilirlik öne çıkmaktadır. Bu nedenle Türkiye’deki standardizasyon faaliyetlerinin CEN/CENELEC çalışmalarını ISO/IEC çalışmalarından bağımsız olarak ele almaması önemlidir. Avrupa standartlarının önemli bir bölümünün uluslararası ISO/IEC standartlarıyla ilişkilendirilmesi, iki standardizasyon alanı arasında sürekli bir etkileşim bulunduğunu göstermektedir.
CEN-CENELEC JTC 21’in misyonu daha odaklıdır: AB YZ Yasası için uyumlaştırılmış standartlar hazırlamak ve yüksek riskli yapay zekâ sistemi sağlayıcılarının standartlara uygunluk yoluyla uygunluk karinesinden yararlanmasını sağlamak. Çalışmaları beş çalışma grubu aracılığıyla yürütülmektedir: WG1 (stratejik danışma), WG2 (operasyonel hususlar), WG3 (mühendislik hususları), WG4 (temel ve toplumsal hususlar) ve WG5 (yapay zekâ sistemi siber güvenliği). Dikkat çeken bir husus, JTC 21’in ISO/IEC 42001’i Avrupa kalite yönetim standardı olarak tamamen benimsememiş olmasıdır. Karar belgeleri, ISO/IEC 42001’in risk anlayışının ISO 31000’e dayandığını, Yapay Zekâ Yasası’nın ihtiyaç duyduğu risk anlayışının ise IEC Guide 51’e dayandığını ve ilkinin organizasyona, ikincisinin ürüne yönelik olduğunu göstermektedir. Bu nedenle JTC 21’in stratejisi “uluslararası standartları referans almak, ancak AB’ye özgü uyumlaştırılmış standartlar hazırlamak” olmuştur. Bu durum BMO açısından iki yönlü bir katılım alanı yaratmaktadır: uluslararası standartların teknik içeriğinin izlenmesi ve Türkiye’deki paydaşlara aktarılması; yazılım mühendisliği, meslek etiği ve toplumsal etkiler açısından ulusal görüşlerin standardizasyon çalışmalarına yansıtılması.
2.3. TSE MTC195 Yapay Zekâ Ayna Komitesi ve BMO’nun katılımı
Türkiye’de YZ standardizasyon çalışmalarının uluslararası gelişmelerle eşgüdümlü biçimde takip edilmesinde TSE MTC195 Yapay Zekâ Ayna Komitesi önemli bir işlev üstlenmektedir. TSE tarafından yayımlanan faaliyet raporlarında MTC195’in uluslararası standardizasyon gündeminin takip edilmesi amacıyla oluşturulduğu ve düzenli toplantılar gerçekleştirildiği belirtilmektedir. Ayna komitesinin özü bir bilgi ağ geçidi ve çıkar birleştirme mekanizmasıdır. TSE’nin işleyiş pratiğine göre, Ayna Komitesi üyeleri kamu sektörü, özel sektör, akademi ve sivil toplum kuruluşlarından gelmekte olup görevleri arasında uluslararası standart taslak bildirimlerini almak, aylık değerlendirme toplantıları düzenlemek, ulusal pozisyon oluşturmak ve TSE aracılığıyla uluslararası teknik komitelere oy ve görüş sunmak yer almaktadır.
Bu mekanizmanın etkinliği iki ön koşula bağlıdır: Birincisi, uluslararası standardizasyon süreç yapısının doğru anlaşılması; ikincisi, dağınık ulusal paydaş görüşlerinin teknik geri bildirime dönüştürülmesi kapasitesi. Yüklenen haritalama tablosu tam da ilk ön koşul düzeyinde metodolojik bir araç sunmaktadır.
BMO’nun çalışma raporunda 2023—2024 döneminde gerçekleştirilen TSE MTC195 Yapay Zekâ Ayna Komitesi toplantılarına katılım sağlandığı kayıt altına alınmıştır. Bu katılım, bilgisayar mühendisliği meslek alanının ulusal yapay zekâ standardizasyon sürecine dâhil edilmesi bakımından önemlidir. BMO’nun bu süreçteki katkısı; standartların teknik içeriğinin izlenmesi, ilgili süreçlerin bilgisayar ve yazılım mühendisliği yaşam döngüsüyle ilişkilendirilmesi, mesleki etik ve toplumsal etkilerin değerlendirilmesi ve gerektiğinde ulusal görüşlerin oluşturulmasına katkı verilmesi şeklinde ele alınabilir. Özellikle yapay zekâ sistemlerinde kararların insan yaşamını doğrudan etkileyebildiği düşünüldüğünde, standardizasyon çalışmalarında sadece performans ve teknik doğruluk kriterlerinin değil; hesap verebilirlik, şeffaflık, insan gözetimi, veri kalitesi, önyargıların azaltılması, güvenlik ve mahremiyet gibi unsurların da dikkate alınması gerekmektedir.
2.4. Süreç Boyutunun Kapsamı
YZ Standartları Haritalama tablosu (Destek kısmında verilmiştir.) şu süreçleri kapsamaktadır: İş analizi ya da görev analizi, Paydaş İhtiyaçları ve Tanımları, Sistem Gereksinimleri Tanımlama, Tasarım ve Geliştirme-Mimari Tanımlama, Tasarım Tanımlama, Sistem Analizi, Bilgi Edinme, Yapay Zekâ Veri Mühendisliği, Gerçekleştirme (Implementasyon), Entegrasyon, Doğrulama (Verifikasyon), Geçerleme (Validasyon), Kuruluma Geçiş, İşletme ve Takip (İzleme), Bakım, Sürekli Geçerleme, Kalite Güvence, Paydaşların İhtiyacı ve Gereksinim Tanımlama (ek), Geçerleme (Validasyon) (ek), Tedavülden Kaldırma (İmha Etme). Bu süreç dizisi, ISO/IEC/IEEE 15288’in sistem yaşam döngüsü çerçevesiyle yüksek düzeyde örtüşmekte olup aynı zamanda ISO/IEC 5338’in yapay zekâ sistemlerine özgü tamamlayıcılarını da içermektedir. Örneğin, “Yapay Zekâ Veri Mühendisliği” bağımsız bir süreç olarak ortaya çıkmakta ve doğrudan ISO/IEC 5259 serisi veri kalitesi standartları ile ISO/IEC 27701 gizlilik yönetim standardına karşılık gelmektedir. Standart listesinin sıklık dağılımından, süreçler arası yeniden kullanılabilirliğe sahip birkaç standart grubu gözlemlenebilmektedir:
Birinci Grup: YZ etiği ve risk yönetiminin temel standartları. ISO/IEC TR 24368, ISO/IEC 23894, ISO 26000 ve ISO/UNDP PAS 53002 neredeyse tüm süreçlerin toplumsal duruş sütununda yer almaktadır. Bu, söz konusu standartların YZ’nin toplumsal etkileri için temel referans olarak görüldüğünü ve uygulanabilirliklerinin belirli bir yaşam döngüsü aşamasıyla sınırlı olmadığını göstermektedir.
İkinci Grup: Önyargı ve şeffaflığın teknik standartları. ISO/IEC TR 24027, ISO/IEC TS 12791, ISO/IEC TS 8200 gibi standartlar “Etik Kriterler” sütununda, özellikle gereksinim tanımlama, tasarım, veri mühendisliği ve doğrulama süreçlerinde tekrar tekrar ortaya çıkmaktadır. Bu, JTC 21 WG3’ün önyargı yönetimini mühendislik çekirdek kaygısı olarak belirleme yönüyle tutarlıdır.
Üçüncü Grup: Yaşam döngüsü süreçlerinin çerçeve standartları. ISO/IEC/IEEE 24748-7000 her sürecin etik kriterler sütununda ilk sırada yer almakta ve metodolojik düzeyde yol gösterici bir belge olarak görüldüğünü göstermektedir.
Dördüncü Grup: Veri kalitesi ve yönetişim standartları. ISO/IEC 5259 serisi “Yapay Zekâ Veri Mühendisliği” sürecinde çekirdek standart olarak ortaya çıkmakta, aynı zamanda gereksinim tanımlama, tasarım gibi üst süreçlerde de atıfta bulunulmaktadır. Bu, veri kalitesi yönetişiminin uygulama aşamasından erken tasarım aşamasına kaydığı eğilimini yansıtmaktadır.
Beşinci Grup: Yükselen standartlar ve devam eden projeler. Haritalama tablosu DIS, CD, TS, PWI gibi erken aşamalarda bulunan çok sayıda standart numarası içermektedir. Bu standartların dahil edilmesi, haritalama tablosunun yalnızca yayımlanmış standartları sonradan sınıflandırmakla kalmayıp ileriye dönük izleme işlevi taşıdığını göstermektedir.
2.5. Haritalama Tablosunun Katılım Aracı Olarak İşlevi
İncelenen haritalama tablosu normatif bir standart belgesi değil, analitik bir araçtır. Amacı; uluslararası standart taslaklarına ilişkin görüş ve oylama çağrısı alındığında, ayna komitesi üyelerinin ilgili süreç adımlarıyla kesişen standart kümelerini hızla belirlemesini sağlamaktır.
Bu işlevin gerçekleşmesi haritalama tablosunun yapılandırılmış tasarımına bağlıdır: süreç “dizin”, kaygı “filtre koşulu”, standart grubu “değerlendirilecek nesne” olarak işlev görmektedir. JTC 21 veya SC 42 bir taslak için oylama talebi gönderdiğinde, komite buna dayanarak şunları değerlendirebilir: Taslak hangi yaşam döngüsü süreçlerini kapsamaktadır? Bu süreçlerde toplumsal duruş ve etik kriterler kaygıları yeterince ele alınmış mıdır? Taslaktaki teknik düzenlemeler belirli paydaş grupları üzerinde orantısız etki yaratabilir mi?
Ulusal standart kuruluşlarının uluslararası standardizasyona katılımının geleneksel yolu esas olarak oylamadır. Ayna komitesinin potansiyel etkinliği, katılım düğümünü öne kaydırmaktır: sistematik standart haritalaması yoluyla standart sistemindeki yapısal boşlukları belirlemek ve yeni iş öğesi önerisi (NWIP) aşamasında önerge sunmak. Yüklenen haritalama tablosunun ortaya koyduğu dikkat çekici bir boşluk şudur: “Bilgi Edinme” ve “Kuruluma Geçiş” gibi süreçlerde toplumsal duruş sütunundaki standart kapsamı belirgin şekilde zayıftır. “Kuruluma Geçiş” sürecinin toplumsal duruş sütunu neredeyse boştur. Bu analiz sonucu, ayna komitesi için önerge gerekçesi sağlayabilir: SC 42 veya JTC 21’e yapay zekâ sistemlerinin devreye alma aşamasının marjinalleştirilmiş topluluklar üzerindeki etki değerlendirmesi standart boşluğuna dikkat çekilmesi önerilebilir.
Haritalama tablosu, ilk sütun “ISO 15288 Sistem ve Yazılım Mühendisliği Geliştirme ya da ISO 12207 Yazılım Mühendisliği Geliştirme Süreç Adı” ile Üçüncü sütun “İlgili Kullanılabilecek Standart” bilgilerinin aktarılmasıyla oluşturulmuştur. İkinci sütunda ise Bakış Açısı sütunu, sistem ve yazılım geliştirme süreçlerinde hem toplumsal değerler hem de etik değerler dikkate alınmaktadır. Bu değerler aşağıdaki özet ilkeler halinde tanımlanmıştır:
- Toplumsal Değerler: Gelişmekte olan ülkelerde toplumun kesimlerinin dışlanmaması, veri eksikliklerinin giderilmesi, demokratik değerlerin korunması ve yerel ihtiyaçların göz ardı edilmemesi.
- Etik Değerler: Şeffaflık, önyargıların azaltılması, insan haklarına saygı, sürdürülebilirlik ve kapsayıcılık ilkelerinin gözetilmesi.
3. Sonuçlar ve Değerlendirme
Çalışma ile sunulan tablo, TSE YZ Ayna Komitesi’nin katılım stratejisini anlamak için somut bir metodolojik örnek sunmaktadır. Bu tablo, ISO 15288/12207 yaşam döngüsü süreçlerini iskelet olarak alarak yapay zekâ etiği ve toplumsal kaygı standartlarını her süreç düğümüne sistematik olarak yerleştirmekte ve standart boşluk analizi ile taslak etki değerlendirmesi için kullanılabilecek bir çalışma aracı oluşturmaktadır.
Öncelikle, YZ standardizasyonunda süreç bütünlüğü önem taşımaktadır. İş analizi ve paydaş ihtiyaçlarının belirlenmesiyle başlayan süreç; gereksinimlerin tanımlanması, mimari ve tasarım, veri mühendisliği, gerçekleştirme, entegrasyon, doğrulama, geçerleme, işletme, izleme, bakım ve tedavülden kaldırmaya kadar devam etmektedir. Bu nedenle yalnızca belirli bir aşamaya ilişkin standartların seçilmesi yerine, YZ sistem yaşam döngüsünün tamamını kapsayan bir standart haritasının oluşturulması daha işlevsel olacaktır. İkinci olarak, risk yönetimi ve güvenilirlik standardizasyonun ortak eksenlerinden biridir. ISO/IEC 23894’ün listede çok sayıda süreçle ilişkilendirilmesi bu durumu açık biçimde göstermektedir. YZ sistemlerinde risk değerlendirmesinin yalnızca geliştirme aşamasında değil, yaşam döngüsünün tamamında sürdürülmesi gerekmektedir.
Diğer taraftan, veri yönetişimi ve veri kalitesi ayrı bir çalışma alanı olarak ele alınmalıdır. Yapay zekâ modellerinin çıktılarının niteliği, kullanılan verilerin niteliğiyle doğrudan ilişkilidir. ISO/IEC 5259 serisinin veri mühendisliği süreciyle ilişkilendirilmesi, BMO açısından veri yönetimi, veri kalitesi, veri önyargısı ve mahremiyet konularının standardizasyon çalışmalarında önemli bir mesleki katkı alanı oluşturduğunu göstermektedir.
Dördüncü olarak, etik ve toplumsal boyutların teknik yaşam döngüsüyle bütünleştirilmesi gerekmektedir. Yapay zekâ sistemlerinin yalnızca teknik olarak çalışması yeterli değildir. Sistemlerin hangi amaçla kullanıldığı, hangi paydaşları etkilediği, kararların ne ölçüde açıklanabildiği, insan müdahalesinin nasıl gerçekleştirildiği ve sistemin oluşturabileceği risklerin nasıl yönetildiği de dikkate alınmalıdır.
Başka bir bakış açısı da, ISO/IEC ve CEN/CENELEC çalışmalarının birlikte izlenmesi önem taşımaktadır. ISO/IEC JTC 1/SC 42 uluslararası düzeyde kapsamlı bir standart portföyü geliştirirken, CEN/CENELEC JTC 21 Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası ile bağlantılı Avrupa standartlarını geliştirmektedir. Türkiye’deki standardizasyon çalışmalarının bu iki düzeyi birlikte takip etmesi, ulusal standartların ve uygulama rehberlerinin uluslararası ve Avrupa uygulamalarıyla uyumlu biçimde geliştirilmesine katkı sağlayabilir. Ayna komitesinin kurumsal etkinliği üç düzeyde değerlendirilebilir:
- Bilgi düzeyinde, komite aylık toplantılar ve taslak dağıtım mekanizması yoluyla Türk paydaşlarının uluslararası standardizasyon dinamiklerini bilme hakkını güvence altına almaktadır. TSE, ISO, IEC, CEN-CENELEC’in resmi üyesi olarak eksiksiz bir belge dolaşım kanalı kurmuştur.
- Teknik düzeyde, haritalama tablosunun sergilediği yapılandırılmış analiz kapasitesi, komitenin basit “lehte/aleyhte” oylamasının ötesine geçerek teknik özü olan yorum görüşleri sunmasını sağlamaktadır. Özellikle önyargı yönetimi, veri kalitesi, toplumsal etki değerlendirmesi gibi JTC 21 ve SC 42’nin ortak kaygı duyduğu alanlarda Türkiye’nin katılımı önemli katkı potansiyeli taşımaktadır.
- Stratejik düzeyde, AB Yapay Zekâ Yasası uyumlaştırılmış standartlarının şekillenmek üzere olduğu pencerede ayna komitesinin varlığı, Türkiye’nin “sistematik katılım” yoluyla — “tesadüfi müdahale” yerine — AB yapay zekâ standart sisteminde kendi pazar konumuyla orantılı söz hakkı elde etmesini sağlamaktadır. TSE, ISO/IEC 42001’e dayalı yapay zekâ yönetim sistemi belgelendirmesini başlatmış olup bu eylem standardizasyon katılımıyla tamamlayıcılık oluşturmaktadır.
Ancak kurumsal etkinliğin gerçek etkiye dönüşmesi hâlâ kısıtlarla karşılaşmaktadır. Haritalama tablosunun ortaya koyduğu standart sistemi son derece karmaşık olup onlarca uluslararası ve Avrupa standart kuruluşunu ve çok sayıda devam eden projeyi kapsamaktadır. Komite çalışmalarının fiili etkiye dönüşmesi; ulusal tutum belgelerinin tutarlılığına, kamu ve özel sektörün standartları benimseme düzeyine ve Türkiye’deki YZ ekosisteminin küresel pazarlara entegrasyon kapasitesine bağlıdır.
Bu bağlamda BMO’nun TSE MTC195 YZ Ayna Komitesi çalışmalarına katılımı, bilgisayar mühendisliği ve disiplinlerinin meslek alanının standardizasyon süreçlerine katkı sunması açısından önemli bir mekanizma olarak değerlendirilebilir. BMO’nun katkısının yalnızca toplantılara katılım düzeyinde kalmayıp, standart taslaklarının mesleki açıdan incelenmesi, üyelerden görüşlerin toplanması, teknik raporların hazırlanması, ulusal görüş oluşturulmasına katkı verilmesi ve ISO/CEN-CENELEC çalışma gündeminin meslektaşlara aktarılması gibi faaliyetlerle desteklenmesi, bu katılımın kurumsal niteliğini güçlendirebilir. Sonuç olarak, YZ standardizasyonu teknik, hukuki, etik ve toplumsal boyutları birlikte içeren çok katmanlı bir süreçtir. BMO’nun TSE MTC195 Ayna Komitesi çalışmalarına katılımı, bilgisayar mühendisliği mesleğinin bu sürecin doğal paydaşlarından biri olduğunu ortaya koymaktadır. Yüklenen standart listesi de bu katılımın yalnızca belirli yapay zekâ standartlarının takip edilmesiyle sınırlı kalmaması; sistem mühendisliği, yazılım mühendisliği, veri mühendisliği, kalite güvence, test, risk yönetimi, yönetişim ve yaşam döngüsü süreçlerinin tamamını kapsaması gerektiğine işaret etmektedir. Böylece, BMO, mühendislik topluluğunun ve paydaşların ihtiyaçlarını gözeterek standartların uygulanabilirliğini artırmaya yönelik katkılar sunmaktadır. BMO’nun TSE Ayna Komitesi çalışmalarına katkı sunması, uluslararası standartların Türkiye’de uygulanabilirliğini artırmakta ve etik, toplumsal ve teknik uyumun sağlanmasına yardımcı olmaktadır. Özellikle ISO ve CENELEC standartlarının entegrasyonu, YZ teknolojilerinin güvenilir, kapsayıcı ve sürdürülebilir şekilde gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Bu faaliyetler, Türkiye’nin YZ alanında uluslararası standartlarla uyumlu bir yol haritası izlemesini sağlamakta ve mühendislik topluluğunun küresel düzeyde söz sahibi olmasına katkıda bulunmaktadır.
Kaynakça
- Bilgisayar Mühendisleri Odası (BMO). BMO 6. Dönem Çalışma Raporu. BMO Yayınları, 2024.
- Türk Standardları Enstitüsü (TSE). 2023 Yılı İdare Faaliyet Raporu. Ankara, 2024.
- Türk Standardları Enstitüsü (TSE). 2024 Yılı İdare Faaliyet Raporu. Ankara, 2025.
- ISO/IEC. ISO/IEC JTC 1/SC 42 — Artificial Intelligence. International Organization for Standardization.
- ISO/IEC. ISO/IEC 23894:2023 — Information technology — Artificial intelligence — Guidance on risk management.
- ISO/IEC. ISO/IEC 42001:2023 — Information technology — Artificial intelligence — Management system.
- ISO/IEC. ISO/IEC 5338:2023 — Information technology — Artificial intelligence — AI system life cycle processes.
- ISO/IEC. ISO/IEC 22989:2022 — Information technology — Artificial intelligence — Artificial intelligence concepts and terminology.
- ISO/IEC. ISO/IEC 5259 Series — Artificial intelligence — Data quality for analytics and machine learning.
- ISO/IEC. ISO/IEC TR 24027:2021 — Artificial intelligence (AI) — Bias in AI systems and AI aided decision making.
- CEN-CENELEC. Artificial Intelligence — CEN and CENELEC Joint Technical Committee 21 (JTC 21).
- CEN-CENELEC. Update on CEN and CENELEC’s Decision to Accelerate the Development of Standards for Artificial Intelligence, 23 October 2025.
- CEN-CENELEC. Shaping European Standards Supporting the AI Act, 29 July 2025.
- Türk Standardları Enstitüsü. MTC195 Yapay Zekâ Ayna Komitesi ve yapay zekâ standardizasyon çalışmaları.
- ISO/IEC TR 24368, ISO/IEC 23894, ISO 26000:2010
- ISO/IEC 38507, ISO/IEC TS 12791, ISO/IEC 25059
Destek Bilgi
YZ Standartları Haritalama Tablosu:
| İlgili süreç | Bakış Açısı | İlgili standartlar |
|---|---|---|
| İş analizi ya da görev analizi | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO 26000:2010; ISO 26000; ISO 59004; ISO 59010; ISO 59020; ISO 14091; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 22989; ISO/IEC 38507; ISO/IEC 42001; ISO/IEC CD TS 22443; CEN/CLC/TR 18145; EN 18286; EN 18274; ISO/IEC DIS 42102; ISO/DTS 20000-18 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 12792; ISO/IEC DIS 42105; ISO/IEC TS 8200; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 22989; ISO/IEC 38507; ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 42001; ISO/IEC CD TS 22443; CEN/CLC/TR 18145; EN 18286; EN 18274; ISO/IEC DIS 42102; ISO/DTS 20000-18 | |
| Paydaş İhtiyaçları ve Tanımları | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO 26000:2010; ISO/IEC 26000; ISO/IEC 42005; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO 14001; ISO 14091; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC TR 24028; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC DIS 42105; ISO/IEC 25589; ISO/IEC CD TS 25571; ISO/IEC CD 25029 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 42005; ISO/IEC TR 24028; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC DIS 42105; ISO/IEC 25589; ISO/IEC CD TS 25571; ISO/IEC CD 25029 | |
| Sistem Gereksinimleri Tanımlama | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 42005; ISO/IEC 38507; ISO 26000:2010; ISO 26000; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC TR 25029; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC 23053; ISO/IEC TS 8200; EN 18228; EN 18282; ISO/IEC CD TS 25568 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23984; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 38507; ISO/IEC 26000; ISO 26000:2010; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC 23053; ISO/IEC TS 8200; EN 18228; EN 18282; ISO/IEC CD TS 25568 | |
| Tasarım ve Geliştirme-Mimari Tanımlama | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO 26000; ISO 26000:2010; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC 5338; ISO/IEC TR 24029-1; ISO/IEC 24029-2; ISO/IEC DIS 24029-3; ISO/IEC CD TS 42111; ISO/IEC CD TS 25258; ISO/IEC/IEEE PWI 26636; EN 18288; ISO/IEC PWI 26044 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC TR 20226; ISO 14001; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC/IEEE 24748-4; ISO 59004; ISO 59010; ISO 59020; ISO 14091; ISO Guide 84; ISO 26000:2010; ISO 26000; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 5338; ISO/IEC TR 24029-1; ISO/IEC 24029-2; ISO/IEC DIS 24029-3; ISO/IEC CD TS 42111; ISO/IEC CD TS 25258; ISO/IEC/IEEE PWI 26636; EN 18288; ISO/IEC PWI 26044 | |
| Tasarım Tanımlama | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC/IEEE 15288; ISO 59004; ISO 59010; ISO 59020; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 42005; ISO/IEC DIS 42105; ISO/IEC CD 25589; EN 18229-1 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC/IEEE 15288; IEEE 7014:2024; ISO/IEC 5338; ISO/IEC 42005; ISO/IEC DIS 42105; ISO/IEC CD 25589; EN 18229-1 | |
| Sistem Analizi | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO 26000; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 42005; ISO/IEC NP 25704; ISO/IEC NP 26741 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO 26000; ISO 26000:2010; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC NP 25704; ISO/IEC NP 26741 | |
| Bilgi Edinme | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO 26000:2010; ISO 26000; ISO/UNDP PAS 53002 | |
| Yapay Zekâ Veri Mühendisliği | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 27701; ISO/IEC 5259-1; ISO/IEC 5259-2; ISO/IEC 5259-3; ISO/IEC 5259-4 |
| Etik Değerler | ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO 26000:2010; ISO 26000; ISO/UNDP PAS 53002; ISO/IEC 5259-1; ISO/IEC 5259-2; ISO/IEC 5259-3; ISO/IEC 5259-4 | |
Gerçekleştirme (Implementasyon) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 27701; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC 42005; ISO/IEC TR 24372; ISO/IEC TR 5469; ISO/IEC 42002; ISO/IEC DTS 42112; ISO/IEC CD TS 22440-1; ISO/IEC CD TS 22440-2; ISO/IEC CD TS 22440-3; ISO/IEC PWI 26044 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC TR 24372; ISO/IEC TR 5469; ISO/IEC 42002; ISO/IEC DTS 42112; ISO/IEC CD TS 22440-1; ISO/IEC CD TS 22440-2; ISO/IEC CD TS 22440-3; ISO/IEC PWI 26044 | |
| Entegrasyon | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC 42005; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC 25059; ISO/IEC TS 25058; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 | |
| Doğrulama (Verifikasyon) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TS 12791; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 | |
Geçerleme (Validasyon) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 |
Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 12792; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058; ISO/IEC CD TS 17847; prEN 18281; ISO/IEC/IEEE FDIS 29119-8; ISO/IEC PWI 26567 | |
| Kuruluma Geçiş | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 27701 | |
| İşletme ve Takip (İzleme) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC 24668; ISO/IEC 42001; ISO/IEC 27701; ISO/IEC 24668; ISO/IEC NP TS 20000-19; prEN 18229-1 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 42001; ISO/IEC 27701; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC 24668; ISO/IEC NP TS 20000-19; prEN 18229-1 | |
| Bakım | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894 | |
| Sürekli Geçerleme | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC 24668 |
| Etik Değerler | ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC 24668 | |
| Kalite Güvence | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 25059; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC/IEEE CD3 25000-70; ISO/IEC DIS 25023; FprEN 18286 |
| Etik Değerler | ISO/IEC 25059; ISO/IEC 42005; ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894; ISO/IEC 25059; ISO/IEC 42003; ISO/IEC 42004; ISO/IEC/IEEE CD3 25000-70; ISO/IEC DIS 25023; FprEN 18286 | |
| Paydaşların İhtiyacı ve Gereksinim Tanımlama (İşletme Dönemi) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC 24368; ISO/IEC 23894 |
| Etik Değerler | ISO/IEC 22989; ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027 Annex B, clause B.1.2; ISO/IEC 23894 | |
| Geçerleme (Validasyon-İşletme Dönemi) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC TR 24368; ISO/IEC 23894; ISO/IEC TR 29119-11; ISO/IEC TR 25059; ISO/IEC 25058 |
| Etik Değerler | ISO/IEC 22989; ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027 Annex B, clause B.3.1; ISO/IEC 23894 | |
| Tedavülden Kaldırma (İmha Etme) | Toplumsal Değerler | ISO/IEC 24368; ISO/IEC TR 20226; ISO 14001 |
| Etik Değerler | ISO 14001; ISO/IEC/IEEE 24748-7000; ISO/IEC TR 24027; ISO/IEC 23894 |
